راهنمای قوانین بسکتبال

 

# راهنمای جامع قوانین پایه‌ای بسکتبال براساس قوانین رسمی فیبا

 

نکته: برای کمک به مخاطب عام این مطلب برخی واژگان انگلیسی متداول در بسکتبال به صورت فارسی نوشته شده است.

 

مقدمه

 

بسکتبال یک ورزش گروهی است که در سال 1891 میلادی توسط جیمز نایسمیت اختراع شد و امروزه تحت قوانین رسمی فیبا در سطح بین‌المللی برگزار می‌شود. این راهنما براساس نسخه 2024 قوانین رسمی فیبا نوشته شده تا تماشاگران و علاقه‌مندان بتوانند جریان بازی را بهتر درک کنند.

 

***

 

 بخش اول: اطلاعات پایه‌ای

 

تعریف بسکتبال

 

بسکتبال بین دو تیم برگزار می‌شود که هر تیم هم‌زمان با 5 بازیکن در زمین حضور دارد و معمولاً تا 12 بازیکن در لیست مسابقه دارد. هدف هر تیم این است که با پرتاب توپ به داخل سبد حریف امتیاز بگیرد و هم‌زمان مانع امتیاز گرفتن حریف شود.

 

مدت زمان بازی

 

- مدت‌زمان رسمی بازی در فیبا 40 دقیقه است؛ بازی در 4 کوارتر 10 دقیقه‌ای برگزار می‌شود.

- بین کوارتر اول و دوم، و بین کوارتر سوم و چهارم استراحت 2 دقیقه‌ای وجود دارد.

- بین کوارتر دوم و سوم، استراحت بین دو نیمه معمولاً 15 دقیقه است.

- اگر بازی در پایان کوارتر چهارم مساوی باشد، وقت‌های اضافه 5 دقیقه‌ای انجام می‌شود تا برنده مشخص شود.

 

***

 

 بخش دوم: زمین و ابعاد

 

ابعاد زمین

 

- طول زمین طبق قوانین فیبا 28 متر و عرض آن 15 متر است که از لبهٔ داخلی خطوط کناری و انتهایی اندازه‌گیری می‌شود.

- اطراف زمین باید حداقل 2 متر حریم آزاد برای تماشاگران، نیمکت‌ها و تجهیزات در نظر گرفته شود.

 

 خطوط اصلی زمین

 

**1. خط میانی و دایره میانی**  

- خط میانی زمین را به دو نیمهٔ دفاع و حمله برای هر تیم تقسیم می‌کند.

- دایره میانی روی خط میانی و با شعاع حدود 1٫8 متر رسم می‌شود و پرتاب آغاز بازی (جامپ‌بال) در آن انجام می‌شود.

 

**2. خطوط انتهایی و کناری**  

- خطوط انتهایی پشت هر سبد و خطوط کناری در دو طول زمین، مرز زمین بازی را مشخص می‌کنند.

- اگر توپ یا بازیکن صاحب توپ این خطوط را لمس کند یا از آن‌ها عبور کند، توپ «اوت» محسوب می‌شود.

 

**3. خط پرتاب آزاد** free throw 

- خط پرتاب آزاد در فاصله حدود 5٫8 متر از خط انتهایی کشیده می‌شود و عرض آن 3٫6 متر است.

- منطقهٔ پرتاب آزاد (محوطه خط پرتاب آزاد و ناحیهٔ موسوم به «کی») هنگام اجرای پرتاب آزاد استفاده می‌شود.

 

**4. خط سه‌امتیازی**  

- قوس سه‌امتیازی در فیبا شعاع 6٫75 متر از نقطه‌ای زیر حلقه با فاصله مشخص از خط انتهایی دارد.

- هر پرتاب موفقی که از بیرون این قوس و در محدودهٔ زمین انجام شود، 3 امتیاز دارد.

 

**5. منطقهٔ محدود (پینت) و منطقه بدون شارژ**  

- منطقهٔ محدود (Paint/Restricted Area) ناحیه مستطیل‌شکل زیر سبد است که قوانین خاصی مثل قانون 3 ثانیه در آن اعمال می‌شود.

- دایرهٔ بدون شارژ زیر سبد، محدوده‌ای است که در آن مدافع ثابت نمی‌تواند برای گرفتن شارژ (خطای تهاجمی حمله) روی برخورد حساب کند.

 

***

 

 بخش سوم: تیم‌ها و بازیکنان

 

 ترکیب تیم

 

- هر تیم در زمین 5 بازیکن دارد و بقیه روی نیمکت به‌عنوان ذخیره هستند تا در جریان بازی تعویض شوند.

- هر تیم یک سرمربی، معمولاً یک کمک‌مربی و اعضای کادر فنی و پزشکی روی نیمکت دارد.

 

 لباس و تجهیزات

 

- همهٔ بازیکنان یک تیم باید پیراهن و شورت هم‌رنگ و شماره‌دار (0، 00 یا 1 تا 99) داشته باشند.

- استفاده از زیورآلات فلزی، اشیای تیز یا تجهیزات خطرناک ممنوع است، اما عینک ایمن و هدبند و مچ‌بند پارچه‌ای تا عرض 10 سانتی‌متر مجاز است.

 

 تعویض بازیکن

 

- تعویض فقط در زمان توقف توپ، مثلاً پس از سوت داور، تایم‌اوت یا بین کوارترها انجام می‌شود.

- بازیکن تعویضی باید از ناحیه مشخص میز منشی به داور اعلام شود و فقط با اجازه داور وارد زمین شود.

 

***

 

 بخش چهارم: امتیازدهی

 

 ارزش امتیازات

 

- گل داخل قوس سه‌امتیازی (پرتاب در جریان بازی) 2 امتیاز دارد.

- گل موفق از بیرون قوس سه‌امتیازی 3 امتیاز دارد.

- هر پرتاب آزاد موفق (فری‌ترو) 1 امتیاز محسوب می‌شود.

 

 شرایط معتبر بودن گل

 

- توپ باید از بالا وارد حلقه شود تا گل محسوب شود؛ ورود از پایین سبد معتبر نیست.

- اگر توپ در حال ورود است و مدافع به‌صورت غیرقانونی مانع آن شود، طبق قانون گولتنـدینگ، گل ثبت می‌شود.

 

***

 

 بخش پنجم: نقض قوانین (ویولیشن‌ها) Violation 

 

ویولیشن‌ها تخلفاتی هستند که معمولاً بدون تماس بدنی اتفاق می‌افتند و جریمهٔ آن‌ها از دست رفتن مالکیت توپ است.

 

 مهم‌ترین نقض‌ها

 

**1. ترَوِلینگ (Traveling)**  

- وقتی بازیکن صاحب توپ بیش از حد مجاز بدون دریبل قدم برمی‌دارد یا پای‌محور را غیرقانونی جابه‌جا می‌کند.

- نتیجه: توپ از دست می‌رود و از محل تخلف به حریف داده می‌شود.

 

**2. دریبل دوگانه (Double Dribble)**  

- بازیکن پس از پایان دادن به دریبل (گرفتن توپ با دو دست) دوباره دریبل را آغاز کند.

- نتیجه: توپ به تیم حریف سپرده می‌شود.

 

**3. سه ثانیه تهاجمی (3-Second Violation)**  

- بازیکن حمله بیش از 3 ثانیه متوالی در منطقه محدود (پینت) وقتی تیمش مالک توپ است بماند.

- نتیجه: ویولیشن و از دست رفتن توپ.

 

**4. هشت ثانیه (8-Second Violation)**  

- تیم در مالکیت توپ در زمین عقب باید ظرف 8 ثانیه توپ را به زمین جلو منتقل کند.

- در غیر این صورت توپ به حریف داده می‌شود.

 

**5. 24 ثانیه (Shot Clock Violation)**  

- هر تیم در مالکیت باید ظرف 24 ثانیه شوتی بزند که حلقه را لمس کند.

- اگر قبل از اتمام 24 ثانیه، خطا روی شوت یا ری‌باند رخ دهد، شرایط ویژه اعمال می‌شود، در غیر این صورت توپ به حریف می‌رسد.

 

**6. پنج ثانیه در محاصره (Closely Guarded 5s)**  

- در بعضی سطوح، اگر بازیکن صاحب توپ در زمین، زیر فشار مدافع در فاصله کم باشد و بیش از 5 ثانیه بدون حرکت مؤثر (پاس، شوت یا دریبل) بماند، ویولیشن اعلام می‌شود.

 

**7. اوت شدن توپ (Out of Bounds)**  

- وقتی توپ یا بازیکن صاحب توپ خطوط مرزی را لمس یا از آن‌ها عبور کند، توپ اوت است.

- بازی با اوت برای تیم مقابل از نزدیک‌ترین نقطهٔ خروج توپ از زمین ادامه پیدا می‌کند.

 

**8. گولتنـدینگ و اینتِرفرِنس**  

- لمس توپ در حال سقوط به سمت حلقه یا پس از برخورد با تخته و در مسیر واضح گل، توسط مدافع، گولتنـدینگ است.

- دست‌کاری حلقه یا تخته به‌گونه‌ای که روی نتیجهٔ گل تأثیر بگذارد اینترفِرِنس است و ممکن است گل برای حمله ثبت شود.

 

***

 

 بخش ششم: فاول‌ها (خطاهای شخصی و تیمی)

 

فاول‌ها معمولاً شامل تماس بدنی غیرقانونی یا رفتار غیرورزشی هستند و بسته به نوع خطا، جریمهٔ متفاوتی دارند.

 

 انواع فاول‌ها

 

**1. فاول شخصی (Personal Foul)**  

- تماس غیرقانونی با حریف مثل هل‌دادن، گرفتن، ضربه‌زدن یا بستن راه به‌طور ناصحیح.

- طبق وضعیت تیمی و موقعیت (در حال شوت یا نه)، ممکن است فقط اوت، یا پرتاب آزاد داده شود.

 

**2. فاول حمله (Offensive Foul / Charge)**  

- وقتی بازیکن حمله با بدن خود به مدافعی که موقعیت قانونی گرفته است برخورد غیرقانونی کند.

- در اکثر موارد، فقط مالکیت توپ از بین می‌رود و پرتاب آزاد داده نمی‌شود، مگر در شرایط خاص.

 

**3. فاول فنی (Technical Foul)**  

- رفتار غیرورزشی بدون لزوماً تماس بدنی مثل اعتراض شدید، توهین، تأخیر عمدی در شروع بازی یا نقض جدی قوانین نیمکت.

- جریمه معمولاً یک پرتاب آزاد برای حریف و حفظ یا کسب مالکیت توپ است.

 

**4. فاول غیرورزشمانه (Unsportsmanlike Foul)**  

- خطای تماسی که شدید، خطرناک یا کاملاً غیرضروری تشخیص داده شود.

- جریمه: دو پرتاب آزاد برای بازیکن خطادیده و مالکیت توپ برای تیم او.

 

**5. فاول اخراجی (Disqualifying Foul)**  

- رفتار بسیار خطرناک یا حمله به حریف یا داور که به اخراج بازیکن یا فرد خاطی منجر می‌شود.

- بازیکن اخراجی باید سالن بازی را ترک کند و دیگر اجازهٔ حضور روی نیمکت را ندارد.

 

 فاول‌های تیمی و جریمهٔ بونس

 

- در بازی‌های فیبا، پس از رسیدن تیم به 5 خطای تیمی در یک کوارتر، از آن به بعد هر خطای دفاعی معمولاً با دو پرتاب آزاد برای حریف جریمه می‌شود، حتی اگر روی شوت نباشد.

- بازیکنی که 5 خطای شخصی مرتکب شود دیگر اجازهٔ ادامهٔ بازی ندارد (اصطلاحاً «فَول‌اوت» می‌شود).

 

***

 

 بخش هفتم: شروع و جریان بازی

 

 شروع بازی (Jump Ball)

 

- بازی با جامپ‌بال در دایرهٔ میانی بین دو بازیکن از هر تیم آغاز می‌شود.

- پس از اولین تصاحب، بقیه موقعیت‌های بحث‌برانگیز توپ مشترک، با قانون «مالکیت متناوب» (Alternating Possession) مدیریت می‌شود.

 

 کنترل توپ

 

- توپ فقط با پاس‌دادن، دریبل‌کردن یا شوت‌کردن می‌تواند جابه‌جا شود؛ حمل توپ، دریبل دوباره و قدم اضافه غیرقانونی است.

- تیم‌ها برای ساخت حمله از پاس‌های متعدد، پیک‌ان‌رول، حرکات بدون توپ و بازی‌های طراحی‌شده استفاده می‌کنند.

 

***

 

 بخش هشتم: پرتاب آزاد و وضعیت جریمه

 

 پرتاب آزاد (Free Throw)

 

- پس از برخی فاول‌ها، بازیکن خطادیده پشت خط پرتاب آزاد می‌ایستد و بدون حضور مدافع مستقیم، پرتاب می‌کند.

- برای هر پرتاب آزاد 5 ثانیه زمان دارد و بقیه بازیکنان باید خارج از منطقه مشخص‌شده بایستند تا توپ حلقه را لمس کند.

 

 تعداد پرتاب‌ها

 

- خطا روی پرتاب دو‌امتیازی ناموفق: 2 پرتاب آزاد.

- خطا روی پرتاب سه‌امتیازی ناموفق: 3 پرتاب آزاد.

- اگر هنگام خطا شوت موفق شود، گل ثبت می‌شود و معمولاً یک پرتاب آزاد اضافی داده می‌شود (اصطلاحاً «آند-وان» and one).

 

***

 

 بخش نهم: مفاهیم مهم برای بینندگان

 

 پست‌های پنج‌گانه

 

- پوینت‌گارد (1): مغز متفکر حمله، مسئول سازمان‌دهی بازی و بالا آوردن توپ.

- شوتینگ‌گارد (2): تخصص در شوت‌زدن از دور و بازی روی محیط.

- اسمال‌فوروارد (3): بازیکن همه‌فن‌حریف که می‌تواند هم نفوذ کند و هم شوت بزند.

- پاورفوروارد (4): قدرتی زیر سبد، ریباند و بازی پست.

- سنتر (5): معمولاً بلندقدترین بازیکن، مسئول دفاع از حلقه و بازی در منطقه محدود.

 

 مفاهیم تاکتیکی کلیدی

 

- ترنزیشن (Transition): تغییر سریع از دفاع به حمله یا برعکس بعد از تغییر مالکیت توپ.

- فست‌بریک (Fast Break): حمله سریع با تعداد مدافع کمتر و تلاش برای گل آسان قبل از استقرار کامل دفاع.

- اسپیسینگ (Spacing): رعایت فاصلهٔ مناسب بین بازیکنان برای خلق فضا، پاس بهتر و سخت‌ترکردن کمک‌های دفاعی.

 

***

 

 بخش دهم: داوران و مسئولان میز

 

• در اغلب بازی‌های فیبا، 3 داور داخل زمین وظیفهٔ
• سوت‌زدن خطاها، ویولیشن‌ها و کنترل جریان مسابقه را برعهده دارند.

- پشت میز، منشی (Scorer)، زمان‌نگه‌دار (Timer) و مسئول 24 ثانیه (Shot Clock Operator) کار ثبت امتیازات، فاول‌ها و زمان را انجام می‌دهند.

 

***

 

✍🏻جمع آوری: مهندس نوید چلنگر